Nhu cầu có mâu thuẫn không?

Trong nhiều khoá học của Giao tiếp Trắc ẩn (GTTA), một trong những câu hỏi thường gặp nhất là “Các nhu cầu có mâu thuẫn hay không?”. Ví dụ, con tôi có nhu cầu vui chơi, còn tôi có nhu cầu nghỉ ngơi? Mẹ tôi có nhu cầu an toàn, còn tôi có nhu cầu khám phá? Chồng muốn giao tiếp đơn giản, vợ muốn sự thấu hiểu sâu sắc?

Mình muốn kể một mẩu chuyện mà mình gợi nhắc trong đầu mỗi khi thấy bế tắc với việc đáp ứng nhu cầu của các bên.

Trong phòng đọc sách của thư viện, anh thủ thư nhìn thấy hai ông lão đang cãi nhau bên cửa sổ. Một người muốn mở cửa sổ, người còn lại muốn đóng. Anh hỏi họ vì sao họ lại muốn vậy.

• Ông lão muốn mở cửa sổ bảo là, “Phòng bí quá! Mở cho thoáng!”

• Ông lão muốn đóng cửa sổ bảo, “Gió thổi vào người làm tôi xây xẩm.”

Anh thủ thư suy nghĩ một lúc, rồi quyết định đi sang căn phòng bên cạnh, vốn thông với phòng đọc sách, và mở các cửa sổ của căn phòng đó. Hai ông lão hài lòng với giải pháp này.

Không phải câu chuyện nào cũng dễ giải quyết như vậy. Trong GTTA, câu nói ”Ở tầng nhu cầu chúng ta không mâu thuẫn” là một giả định căn bản (một “working hypothesis” – tức một giả thuyết được chấp nhận làm cơ sở để tiến hành quá trình thử nghiệm và nghiên cứu).

• Bạn có thể tưởng tượng rằng: nhu cầu thì trừu tượng, như những đám mây vậy. Bạn không thể kéo hai đám mây lại gần nhau và làm tụi nó va nhau cái “xoảng”, vì chúng quá mềm xốp và linh hoạt (Yoram Mosenzon, 2021). Tính “mềm xốp” và “linh hoạt” của nhu cầu nằm ở chỗ mỗi nhu cầu có vô số cách thức để được đáp ứng.

Chỉ khi chúng ta chấp nhận giả định trên làm cơ sở, chúng ta sẽ nỗ lực để tìm tòi, tưởng tượng, kêu gọi trợ giúp, để phát minh ra những cách thức mới giúp đáp ứng được nhiều nhu cầu hơn.

Vậy tại sao có những khi chúng ta cảm thấy win-win là không thể?

Trong một số tình huống, có vẻ như cách duy nhất đang hiện diện chỉ có thể đáp ứng được nhu cầu của 1 trong 2 bên mà thôi. Đó là sự thiếu thốn nguồn lực. Ở đó, chúng ta hoặc sẽ gặp một “creative tension” (một sức căng về mặt sáng tạo). Sức căng này thúc đẩy chúng ta sáng tạo, một lần nữa thúc đẩy ta tìm thêm cách nào đó để chăm sóc cho cả hai bên.

• Khi đó, chính niềm tin rằng bản thân các Nhu cầu không mâu thuẫn, rằng không phải để tôi hạnh phúc anh phải bất hạnh, tôi vui mừng anh phải hy sinh, chúng ta có thể còn ngồi lại với nhau để đi qua tiếc thương về những điều không trọn vẹn, cả khi không thể chăm sóc được cho nhau.

• Khi có những nhu cầu không được chăm sóc cùng lúc, trong nội tại chính một người, hay trong mối tương quan với người khác, Giao tiếp Trắc ẩn cũng tin rằng, bản chất của điều đó cũng không nằm ở sự mâu thuẫn của bản thân các nhu cầu, mà nằm ở sự giới hạn nguồn lực hoặc sức sáng tạo về giải pháp của các bên ở khoảnh khắc và tình huống đó.

Khi chúng ta cảm thấy ma sát giữa những nhu cầu bên trong chính mình, hoặc của mình và người khác, GTTA mời bạn hỏi 3 câu hỏi:

1. Với “sức căng sáng tạo” này, liệu tôi (và người) có nghĩ ra thêm cách gì khác nữa không?
2. Nếu nguồn lực thật sự hạn hẹp, một cách có chủ đích, tôi sẽ lựa chọn điều gì ngay lúc này? Lựa chọn này là để chăm sóc cho nhu cầu nào của chính tôi?
3. Tôi có sẵn sàng ngồi lại cùng nỗi thương tiếc cho nhu cầu đã không được chăm sóc nơi mình (và người)?

Chấp bút: Khang, May, Trang