Với tôi, giáo dục cần đi sâu vào bản chất, cần khai phóng và phát triển toàn diện người học. Có những lúc tôi thấy hệ thống giáo dục đi ngược lại với những giá trị trên. Giao tiếp Trắc ẩn (GTTA) giúp tôi không giữ những cảm xúc khó hay những suy nghĩ tiêu cực khi là một thành viên trong hệ thống. GTTA giúp tôi trắc ẩn với hệ thống, hiểu tại sao hệ thống lại như vậy. Tôi ở lại trong trạng thái tích cực. Có thể mình chưa thay đổi được hệ thống, nhưng cái gì hệ thống chưa làm được thì mình bắt tay vào làm từ chính nguồn lực của mình.
Giao tiếp Trắc ẩn giúp gì cho công việc tại trường của chị?
Tôi may mắn vì được làm việc trong một môi trường lành mạnh. Từ trên xuống dưới có sự hỗ trợ nhau rất nhiều. Tuy vậy, có những lúc tôi thấy mình không hoà nhập được. Chuyên ngành của tôi là tâm lý, nhưng công tác tại Khoa Truyền thông và Thiết kế, một khoa có tính liên ngành và thương mại cao. Làm ngành này đa số sinh viên đều thể hiện mình nhanh nhạy, đầy tràn năng lượng, hào nhoáng và nổi bật, còn tôi thì chầm chậm và quan tâm đến chiều sâu nội tâm.
Việc học và tập trắc ẩn với mình và người khác giúp tôi hiểu được rằng, nhìn bên ngoài thì cái mình muốn và cái người khác muốn rất khác nhau, nhưng nhìn sâu thì lại rất giống nhau. Ở Khoa Truyền thông và Thiết kế, đa phần các bạn đến từ các tỉnh thành, vùng quê. Học phí của một trường đại học tư là không dễ dàng với nhiều gia đình. Bố mẹ các bạn có kỳ vọng rất lớn. Thậm chí có một số bạn phải nỗ lực, chiến đấu với bố mẹ để được đi học một ngành mới mẻ như thế này. Vì vậy, mọi người trong Khoa thấy rằng cần có trách nhiệm với cuộc đời của các bạn, có trách nhiệm đào tạo đầy đủ năng lực để các bạn có việc làm. Việc hào nhoáng cũng tốt cho các bạn.
Tôi phụ trách các môn về Phát triển Con người, với hy vọng rằng các bạn cứ cạnh tranh nhưng cần biết ranh giới, khi làm nghề cần phải có giới hạn, vì nếu không các bạn sẽ bị cuốn đi xa với bản chất con người thiện lương và tử tế. Cả Khoa cùng có mong muốn đẹp là muốn tốt cho sinh viên, dù cách làm của mỗi người có khác nhau.
Có những lúc tôi thấy rằng, ở trong Khoa này, có vẻ mình vô hình, vô giá trị. Những lúc đó tôi tự trắc ẩn cho mình. Cái gì bên trong mình đang lên tiếng nhiều như vậy? Hiểu được cái đó, chăm được nó, thì tôi dần sẵn sàng đặt mình vào vị trí của sếp, đồng nghiệp, để hiểu cho họ. Đi qua khủng hoảng này tới khủng hoảng khác, thì tôi vẫn ở lại đây, vẫn thấy mình còn nhiều điều để đóng góp.
Giao tiếp Trắc ẩn và Giáo dục
Giao tiếp Trắc ẩn cũng giúp tôi thấu cảm với sinh viên. Có một số bạn đi học nhưng không biết mình đi học để làm gì. Vì bố mẹ yêu cầu, vì bạn bè ai cũng học, nên các bạn ở đây. Tôi từng khó chịu khi thấy sinh viên bấm điện thoại, vì tôi cho rằng các bạn không hiểu bố mẹ phải nỗ lực như thế nào để bạn được đi học. Rồi tôi dần nhận ra, các bạn cũng có cái khổ của các bạn. Một bạn 18 tuổi, bước ra khỏi làng quê tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn, có rất nhiều nhu cầu chính đáng. Tôi rất dễ thấy những hành vi không như ý: đi trễ, nói chuyện, bấm điện thoại, v.v. Nhưng tôi dẫn để ý xem đằng sau hành vi đó là nhu cầu gì. Tôi tự điều chỉnh bản thân, để có thể quan tâm, yêu thương, kiên nhẫn với các bạn. Và khi chạm được tới các bạn, các bạn sẽ thay đổi. Tôi đã thấy chuyện đó rất nhiều lần.
Tôi được truyền nhiều cảm hứng từ lãnh đạo trong Khoa. Chúng tôi từng nói với nhau rằng, hệ thống giáo dục Việt Nam hầu như không có những môn liên quan tới phát triển con người. Ở mặt chính sách, chúng ta biết rằng cần phát triển thể lý, cảm xúc, xã hội, nhận thức, trí tuệ, thậm chí phát triển cả khía cạnh tâm linh của con người, ví dụ như tôn trọng quy luật tự nhiên, đón nhận những điều vô thường hay bất biến. Tuy vậy, điều này không được hiện thực hoá trong hệ thống phổ thông tới đại học. Đại học là cửa cuối. Nếu nhìn vào một cá nhân, rất dễ dán cho sinh viên cái nhãn là thiếu ý thức, vô kỷ luật, vô đạo đức, v.v. Nhưng sự thật là có những năng lực làm người mà sinh viên đã không được trang bị. Tôi may mắn được Khoa ủng hộ, bên cạnh 70% thời lượng học dành cho chuyên môn, thì có 30% là dành cho các môn Phát triển Con người. Tôi cũng đang làm từ từ. Ban đầu chỉ xin 1 môn là Giáo dục Cảm xúc, 45 tiết, giúp các bạn kết nối với bản thân. Sau đó thì xin thêm môn Truyền thông Giao tiếp Chuyên nghiệp. Môn này ban đầu đặt trong bối cảnh môi trường làm việc và thiên về thương mại nhiều hơn. Khi tôi điều phối, thì nội dung được xây dựng dựa trên Giao tiếp Trắc ẩn, giúp gia tăng lòng thấu cảm cho người khác. Tôi đang xin thêm một môn nữa về Truyền thông Phục vụ Cộng đồng. Khi mỗi người ổn, người kế bên mình cũng ổn, nhưng hệ thống không ổn thì cái ổn của vài cá nhân nó không bền vững. Vậy nên, chúng ta cần có những tác động tích cực tới hệ sinh thái lớn hơn quanh mình.
Tôi luôn muốn phát triển năng lực tự học và năng lực sáng tạo cho các bạn sinh viên, đặc biệt là vì những năng lực này đã không được chú trọng trong 12 năm phổ thông. Tôi tin rằng bên trong chúng ta luôn có sự sáng tạo. Dù các bạn Khoa này làm việc với nghệ thuật, nhưng nhiều bạn vẫn sợ sáng tạo, chưa được tiếp xúc nhiều với các loại hình nghệ thuật. Tôi muốn mang các hoạt động nghệ thuật ngoại khoá vào. Dù biết rằng số lượng sinh viên của Khoa rất đông, lên đến 6000, cơ sở vật chất rất khó sắp xếp, nhưng tôi không chấp vào câu chuyện mình làm được gì, làm vào lúc nào. Chỗ nào có cơ hội thì tôi len vào ở đó.
Giao tiếp Trắc ẩn và Hành trình trưởng thành
Tôi có cái mốc hơi lạ là cứ ba năm thì thường sẽ chuyển chỗ làm. Ba năm thì mình cũng hiểu tương đối về công việc, về đồng nghiệp. Làm việc ở Khoa này, nhiều lần tôi đã nghĩ về việc rời đi. Chuyên ngành của tôi là tâm lý (cá nhân), còn Truyền thông thiên về về tâm lý xã hội, tâm lý đám đông. Nhiều lúc tôi không biết mình ở đây làm gì, liệu mình có đủ năng lực không, có mang lại hiệu quả không. Những lúc đó tôi nhớ về lý do mình chọn chuyển về đây làm việc. Tôi muốn tác động của mình rộng hơn, vì làm tâm lý cá nhân thì là tương tác 1-1, tác động sâu nhưng giới hạn.
Tôi đi qua được cái khó của mình khi nói chuyện với sếp. Sếp bảo, “Chưa bao giờ chị để ý năng lực của Giàu. Giàu ở hay đi chị không nghĩ tới, chỉ cần Giàu trả lời 2 câu: Giàu có đủ thương mình trong hành trình này? Giàu có đủ thương người khác? Đủ thương thì ở lại. Không thì cứ đi.” Cuối cùng, sức mạnh lớn nhất là tình thương. Khi mình đủ thương mình, đủ thương sinh viên, đủ thương sếp, .. thì sẽ có giải pháp. Mỗi lần chật vật với đồng nghiệp, tôi sẽ mở những hình ảnh, những tin nhắn chung, những kỷ niệm đẹp trong mấy năm cùng làm việc ra xem. Tôi sẽ nhớ lại rằng tôi vẫn còn rất thương người này. Vậy đó, cái thương bên trong vẫn còn, là còn làm việc tiếp. Tôi bước qua năm thứ 6 làm việc ở đây, nhưng vẫn chưa muốn nghỉ, vẫn còn nhiều cái muốn làm.
Dạy Giao tiếp Trắc ẩn cũng là hành trình trưởng thành của tôi. Khi dạy môn Giáo dục Cảm xúc, tôi thoải mái hơn, vì trong bộ môn đó tôi đã sống, đã trưởng thành với những gì mình dạy. Còn Giao tiếp Trắc ẩn là môn học về tương quan. Trong tương quan thì tôi thấy mình còn thiếu sự cương quyết, còn hay nhường, nén, nhịn. Tôi sợ bày tỏ rồi thì người khác còn thương mình không. Khi dạy thì tôi phải đối diện với nỗi sợ của chính mình, nên thời gian đầu đi dạy sẽ hay đau lưng, đau bụng. Mỗi học kỳ mỗi bớt đau, vì tôi đang thay đổi mỗi ngày. Tôi phải học, phải chuyển hoá mỗi ngày, vì mình dùng con người mình để dạy các bạn sinh viên. Mức độ hiệu quả phụ thuộc vào mức độ chuyển hoá bên trong của mình.
Đi làm đã mệt rồi, mà còn phải giao tiếp trắc ẩn nữa thì có mệt thêm nhiều không?
Theo tôi, nếu được ở trong môi trường mà mọi người đều giao tiếp trắc ẩn với nhau thì khoẻ lắm, không mệt. Chúng ta sẽ không có áp lực phải trở thành ai đó, phải giữ kẽ, mà toàn bộ năng lượng sẽ được dồn vào làm điều mình muốn.
Với tôi, trắc ẩn là mình được sống đúng với bản thân. Không cần luôn phải tỏ ra là mình ổn, phải hỗ trợ cho mọi người, phải nói về những điều mình tin. Mình có quyền từ chối, có quyền nói rằng mình buồn, mình mệt. Như vậy thì khoẻ hơn.
Chị muốn nói gì với các thầy cô còn băn khoăn họ có nên tìm hiểu thêm về Giao tiếp Trắc ẩn hay không?
Ngày xưa, tôi tham gia Dự án Trường học Hạnh phúc ở Huế, với mô hình Kết nối với Mình, Người và Tự nhiên. Khi hướng dẫn các thầy cô học phần Kết nối với Mình, giúp họ giảm stress, thì rất thuận lợi. Khi hướng dẫn Kết nối với Người khác thì gặp rất nhiều sự kháng cự. Có sự khác biệt lớn giữa các thầy cô ở cấp tiểu học và cấp Trung học Phổ thông. Ở cấp tiểu học, các em nhỏ chỉ cần mình thương, thì các em sẽ thương mình. Sự thay đổi đến nhanh và rõ rệt. Các thầy cô THPT thì kháng cự rất ghê. “Cái này chỉ làm tụi tui mệt thêm. Lớp đông phải xử lý liền chứ không có thời gian để làm cái kiểu như vậy.”
Với giáo viên, họ phải đương đầu với rất nhiều thách thức hằng ngày, hằng giờ, trong nhiều năm liền. Họ quá mệt mỏi vì hệ thống đã có quá nhiều điều không thực chất. Ở trong vòng tròn đó, sau khi lắng nghe tất cả các thầy cô, tôi nói rằng: “Thầy cô nói đều đúng. Rất khó để 1 ngày mà thay đổi được học sinh. Thầy cô làm nhiều cách, nhưng mọi chuyện vẫn như vậy. Vậy thầy cô có muốn thử cách khác không, để xem kết quả như thế nào?” Tôi cũng mời các thầy cô đừng bị áp lực phải làm cái này với người khác, cho người khác ngay lập tức, mà hãy thực hành cho mình trước tiên. Về sau này thì tôi và nhóm các thầy cô này rất thân. Họ cũng gặt hái lợi lạc từ hành trình đó.
NGUYỄN THỊ NGỌC GIÀU